Im lặng để giữ thể diện cho chồng: một nửa phụ nữ bị bạo hành chưa từng kể với ai

Tiếng Việt có ít nhất ba câu nói về cùng một chuẩn mực: “Xấu chàng hổ ai”, “Đóng cửa bảo nhau”, và “Giàu vì bạn, sang vì vợ”. Cả ba đều nói rằng chuyện trong nhà là thể diện của cả nhà — và người vợ là người giữ cửa. Năm 1944, nhà nhân học Hu Hsien Chin gọi kiểu thể diện này là liǎn (臉): không phải thể diện phô bày bằng của cải (thứ mà bài về sĩ diện bàn đến), mà là sự tôn trọng của cộng đồng dành cho một gia đình được coi là nề nếp.

Bình thường, chuẩn mực này vô hại, thậm chí hữu ích. Nhưng có một chỗ nó trở thành gánh nặng đo được bằng con số: khi chuyện trong nhà là bạo lực. Hai cuộc Điều tra quốc gia về bạo lực đối với phụ nữ, do Tổng cục Thống kê thực hiện cùng Liên Hợp Quốc năm 2010 và 2019, cho thấy hình dạng của sự im lặng đó.

Ai được nghe

Câu hỏi được đặt ra cho những phụ nữ từng bị chồng bạo hành về thể xác hoặc tình dục: chị đã kể với ai chưa, và đã tìm đến đâu để được giúp?

Một nửa chưa từng kể với ai — với nhiều người, điều tra viên là người đầu tiên được nghe. Trong số ít người tìm đến hệ thống chính thức, kênh phổ biến nhất là công an (4,8% tổng số phụ nữ bị bạo hành), rồi lãnh đạo địa phương (3,6%), cơ sở y tế (2,3%), tòa án hoặc trung tâm pháp lý (2,3%), hội phụ nữ (2,3%). Chưa đến 1% tìm đến nhà tạm lánh.

Phần phỏng vấn sâu của điều tra 2019 giải thích vì sao sự im lặng có hình dạng đó. Khi kể, phụ nữ thường kể với gia đình chồng — bố mẹ, anh chị em chồng — với hy vọng họ can thiệp. Họ ít kể với bố mẹ đẻ, một phần vì muốn giữ thể diện cho chồng: sợ gia đình mình sẽ “ghét” chồng. Nhóm nghiên cứu liên hệ trực tiếp điều này với câu “Giàu vì bạn, sang vì vợ” — người vợ có bổn phận làm chồng được nở mày nở mặt. Bản thân những người phụ nữ được phỏng vấn, kể cả người từng bị bạo hành, coi “nhịn” là phẩm chất quan trọng: một người vợ tốt phải chịu đựng “vì gia đình và vì danh dự của chồng”, và người đi báo cáo mỗi lần bị đánh “không được coi là người phụ nữ tốt”.

Vì sao không lên tiếng

Điều tra năm 2010 hỏi trực tiếp lý do không tìm trợ giúp, và cho phép chọn nhiều lý do:

Hai lý do thứ hai và thứ ba — sợ mang tiếng xấu cho gia đình (41,3%) và xấu hổ (22,8%) — chính là liǎn được đo bằng con số. Báo cáo 2010, mang tên “Im lặng là chết”, viết rằng trong các cuộc phỏng vấn sâu, lý do phổ biến nhất của sự im lặng là “giữ thể diện cho gia đình”, và trích đúng câu “Xấu chàng hổ ai”. Người phụ nữ không chỉ chịu bạo lực; họ còn chịu luôn phần xấu hổ lẽ ra thuộc về người gây ra nó. Vì mỗi người được chọn nhiều lý do, các cột cộng lại vượt quá 100%.

Chín năm: bạo lực thể xác giảm, sự im lặng thì không

Đặt hai cuộc điều tra cạnh nhau cho thấy một bức tranh không đồng đều:

Bạo lực thể xác giảm khoảng 5 điểm phần trăm, và ít người coi bạo lực là “bình thường” hơn. Nhưng tỷ lệ chưa từng kể với ai đứng yên ở 49,6%, tỷ lệ không tìm trợ giúp chính thức còn nhích lên, và tỷ lệ đồng ý rằng vợ tốt phải nghe lời chồng giữ nguyên 27,0%. Nhận thức đã chuyển; hành vi giữ kín chuyện nhà thì chưa.

Có một tín hiệu đáng chú ý ẩn dưới con số 27,0% không đổi đó: khi tách theo tuổi trong điều tra 2019, chỉ 11,4% phụ nữ 18–24 tuổi đồng ý vợ phải nghe lời chồng, so với 41,3% ở phụ nữ từ 50 tuổi trở lên. Con số tổng đứng yên có lẽ vì quan niệm thay đổi chủ yếu ở lớp trẻ, trong khi phụ nữ lớn tuổi — nhóm vẫn giữ quan niệm cũ — chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong dân số (đây là cách giải thích của người viết, báo cáo không phân tích điều này).

Mạng xã hội cũng chưa phá được sự im lặng này. Hashtag #MeToo được dùng hơn 19 triệu lần trên Twitter chỉ trong năm đầu (Pew Research Center, 10/2018), nhưng ở Việt Nam, số bài đăng Facebook gắn #MeToo đỉnh điểm chỉ 557 bài vào giữa tháng 5/2018, và làn sóng lắng xuống sau khoảng ba tháng.

Giữ thể diện tốn bao nhiêu tiền

Thể diện thường được coi là chuyện tinh thần, nhưng điều tra 2019 có tính cả bằng tiền. Một phụ nữ bị bạo hành thể xác hoặc tình dục trong 12 tháng trước đó phải chi trung bình 9,43 triệu đồng cho các hậu quả trực tiếp — viện phí, thuốc men, đồ đạc bị đập phá — tương đương một phần tư thu nhập năm của chính người đó. Thu nhập năm của nhóm phụ nữ này thấp hơn 30,8% so với phụ nữ không bị bạo hành. Cộng trên toàn quốc, năng suất mất đi tương đương 100.507 tỷ đồng, hay 1,81% GDP năm 2018 — xấp xỉ mức 1,91% GDP năm 2010 mà một nghiên cứu năm 2012 đã ước tính.

Để hình dung: với một phụ nữ thu nhập khoảng 38 triệu đồng một năm, khoản 9,43 triệu kia là hơn ba tháng lương, chi ra cho những thứ mà chính chị cố gắng để không ai biết. (Mức 38 triệu là người viết suy ngược từ tỷ lệ “một phần tư thu nhập” mà báo cáo công bố, không phải số liệu riêng.)

Và ở đây sĩ diện của đàn ông xuất hiện. Điều tra 2019 thấy những yếu tố gắn mạnh nhất với bạo lực là hành vi của người chồng: uống rượu bia, đánh nhau với đàn ông khác, ngoại tình, và các biểu hiện nam tính độc hại. Khi được hỏi điều gì châm ngòi cho trận bạo lực, 40,9% phụ nữ nhắc đến say rượu. Số liệu Bộ Y tế được báo chí dẫn cho thấy năm 2015, 80,3% đàn ông Việt từ 15 tuổi trở lên có uống rượu bia trong 30 ngày qua, và khoảng 44% uống ở mức nguy hại. Văn hóa “không uống là không nể” là một dạng sĩ diện rất phổ biến — và một phần hóa đơn của nó đến tay người vợ.

Đọc cách khác: có thể “thể diện” không phải lời giải thích đúng

Toàn bộ lập luận phía trên quy sự im lặng của phụ nữ về thể diện. Có ít nhất ba lý do để nghi ngờ cách đọc đó.

Lý do hàng đầu không phải thể diện. Trong cả hai năm, lý do được nêu nhiều nhất là bạo lực “bình thường, không nghiêm trọng” (60,5% năm 2010, 49,7% năm 2019) — không phải sợ mang tiếng. Đó là chuẩn mực về bạo lực, chưa chắc đã là chuyện thể diện. Và con số 41,3% về “tiếng xấu cho gia đình” chỉ có ở năm 2010; báo cáo tóm tắt 2019 không công bố lại tỷ lệ này, nên không thể nói chắc nó đã tăng hay giảm.

Im lặng có thể là tính toán hợp lý, không phải sĩ diện. Chưa đến 1% phụ nữ bị bạo hành tìm đến nhà tạm lánh — một phần vì chẳng có mấy nhà tạm lánh để đến. Báo cáo 2010 ghi nhận phụ nữ có nghe nói đến Luật Phòng chống bạo lực gia đình nhưng không biết nội dung, và nhiều cán bộ địa phương cũng không nắm rõ luật. Một người phụ nữ phụ thuộc kinh tế vào chồng, sống trong nhà chồng, không có nơi an toàn để đi, mà vẫn chọn im lặng, thì có thể đang đánh giá đúng rủi ro của việc lên tiếng. Gọi lựa chọn đó là “sĩ diện” vô tình đặt trách nhiệm lên vai người phụ nữ — trong khi điều thiếu là chỗ dựa thực tế.

Thể diện cũng là thứ bảo vệ. Trong lý thuyết về thể diện của Stella Ting-Toomey, giữ thể diện cho nhau là một kỹ năng duy trì quan hệ, không chỉ là phù phiếm: nó giúp hai bên tránh làm nhục nhau, giữ đường lui để hòa giải. Với những xung đột không có bạo lực, “đóng cửa bảo nhau” có khi là cách giải quyết tốt hơn kéo người ngoài vào. Vấn đề không nằm ở việc coi trọng thể diện, mà ở chỗ chuẩn mực đó được áp dụng như nhau cho cả một trận cãi vã lẫn một trận đánh.

Nếu những phản biện này đúng, thì thông điệp “phụ nữ hãy bớt sĩ diện mà lên tiếng” là thông điệp sai địa chỉ. Thứ cần thay đổi trước là hệ thống phải có ích đủ để người ta muốn tìm đến, và một chuẩn mực trong đó người gây ra bạo lực mới là người phải xấu hổ.